تفاوت چیگونگ و تایچی
نویسنده
دیوید سیلور
ترجمه
آریانمهر
زمان مطالعه
8 دقیقه
تاریخ انتشار
چیگونگ و تایچی
چیگونگ و تایچی هر دو از هنرهای سنتی چین هستند که حرکت بدن، تکنیکهای تنفسی و مراقبه را برای ارتقای سلامت و بهزیستی در هم میآمیزند. با وجود اشتراک در بسیاری از فواید، از نظر ویژگیها، اهداف و پیشینه تاریخی تفاوتهایی دارند. مطالعه و تمرین گروهی این هنرها، تجربهای ارزشمند از حضور در یک جامعه یادگیرنده فراهم میکند که سرشار از گفتوگوهای اندیشمندانه و کاوش در لایههای عمیقتر زندگی است.
تعاریف
چیگونگ و تایچی هر دو در دسته «هنرهای درونی» (Internal Arts) قرار میگیرند؛ زیرا نخست بر پرورش انرژی بدن یا زیستالکتریسیته (Bioelectricity) تا سطحی بالاتر تمرکز دارند و سپس این انرژی را در دل حرکات هدایت میکنند تا کل تمرین را نیرو ببخشند.
چیگونگ (气功)
واژهٔ چیگونگ (Qigong) به معنای «کار با انرژی» یا «مهارت در کار با انرژی» است.
این اصطلاح طیف گستردهای از تمرینها را دربر میگیرد که هدف آنها پرورش، تقویت و متعادلسازی انرژی حیاتی بدن (چی / Qi) است. این تمرینها اشکال گوناگونی دارند؛ از جمله:
- تمرینهای ایستاده،
- مراقبهٔ نشسته،
- و توالیهای حرکتی.
تایچی (太极)
تایچی در واقع شکل کوتاهشدهٔ تایجیچوان (Taijiquan / Tai Chi Chuan, 太极拳) است که به معنای «مشتِ غایت اعظم» یا «مشتِ والاترین اصل» است.
تایچی یک هنر رزمی است که به کاربردهای رزمی در فاصله نزدیک و فنون دفاع شخصی شهرت دارد. با این حال، امروزه فرمهای تایچی عمدتاً با حرکات آرام، روان و پیوسته تمرین میشوند و تأکید آنها بر سلامت، آرامش و بهبود تعادل است.
اگر تایچی بدون نیت و کاربرد رزمی تمرین شود، میتوان آن را نوعی سبک ویژه از چیگونگ دانست.
پیشینه تاریخی
بخش بزرگی از جزئیات شکلگیری اولیه این هنرها در گذر زمان از میان رفته است و تا زمانی که اسناد تاریخی دقیقتری کشف نشوند، در هالهای از ابهام باقی خواهند ماند. آنچه روشن است این است که تکامل چیگونگ، تایچی، مراقبه و حتی یوگا در بسیاری از مقاطع تاریخی با یکدیگر درهم تنیده بوده و ریشه در دوران باستان دارند.
تاریخچه چیگونگ
ریشههای چیگونگ در چین به بیش از پنج هزار سال پیش بازمیگردد و با آیینهای شمنی و طب سنتی چین (Traditional Chinese Medicine – TCM) پیوند دارد.
چیگونگ تحت تأثیر فلسفه دائویی، بهویژه مفاهیمی همچون:
- هماهنگی با طبیعت،
- و تعادل یین و یانگ
رشد یافت.
آثاری همچون:
- دائودهجینگ (道德經) یا کتاب راه و فضیلت اثر لائوتسه (حدود ۵۵۱ تا ۴۷۹ پیش از میلاد)،
- و جوانگزی (庄子) اثر جوانگ ژو (حدود ۴۷۶ تا ۲۲۱ پیش از میلاد)
به تبیین فلسفه چی و شیوه زندگی هماهنگ با طبیعت میپردازند. این متون بنیان نظری بسیاری از شیوههای مختلف چیگونگ را شکل دادند.
«سالنامه تاریخی» (Shi Ji, 史紀) مربوط به دوره بهار و پاییز و دولتهای جنگطلب (۷۲۲ تا ۲۲۲ پیش از میلاد) نیز روشهای کاملتری از تمرینهای تنفسی را توصیف کرده است.
در حدود ۳۰۰ پیش از میلاد، فیلسوف دائویی جوانگزی (莊子) در کتاب نانهوا جینگ (南華經) درباره رابطه سلامت و تنفس نوشت:
«دمِ انسان حقیقی تا پاشنههای او فرو میرود؛ انسان عادی تنها از گلوی خود نفس میکشد.»
این عبارت نشان میدهد که در آن زمان برخی از دائوییان از روشهایی برای گردش چی از طریق تنفس بهره میبردهاند.
در دوران سلسله چین و هان (۲۵۵ پیش از میلاد تا ۲۲۱ میلادی) نیز منابع پزشکی متعددی به چیگونگ اشاره کردهاند؛ از جمله:
- نانجینگ (難經) یا کلاسیک دشواریها اثر پزشک نامدار بیان چوئه (扁鵲) که استفاده از تنفس برای افزایش گردش چی را شرح میدهد.
- نسخههای اتاق زرین (金匱要略) اثر ژانگ جونگجینگ (張仲景) که درباره استفاده از تنفس و طب سوزنی برای حفظ جریان مناسب چی بحث میکند.
متون کهنی همچون هوانگدی نِیجینگ (کلاسیک طب داخلی امپراتور زرد) که قدمت آن به قرن سوم پیش از میلاد میرسد نیز مفاهیمی مانند:
- چی،
- یین،
- یانگ،
- و اهمیت حفظ تعادل انرژی برای سلامت
را به تفصیل بیان کردهاند.
در همین دوره، بودیسم مهایانه نیز وارد چین شد و آموزههای فشردهای درباره کار با انرژی بدن را با خود آورد؛ آموزههایی که ریشه آنها تا زمان بودا، چندین قرن پیشتر، قابل پیگیری است.
یکی از کهنترین مجموعههای کامل تمرینات که امروزه منشأ چیگونگ درمانی دانسته میشود، بازی پنج حیوان (Wu Qin Xi, 五禽戲) است.
این مجموعه ابتدا توسط دکتر جون چینگ (君倩) طراحی شد و بعدها پزشک مشهور چیگونگ هوا توئو (華佗) در دوره سه پادشاهی (۲۲۱ تا ۲۶۵ میلادی) آن را بازنگری و گسترش داد.
در طی قرنها، مکاتب گوناگونی شکل گرفتند که موجب پیدایش سبکها و شیوههای مختلف چیگونگ شدند و آموزههای بودایی و کنفوسیوسی نیز بر آن تأثیر گذاشتند.
از زمان سلسله لیانگ (۵۰۲ میلادی) به بعد، چیگونگ بهطور مستقل توسط:
- فیلسوفان،
- پزشکان،
- راهبان و راهبههای بودایی و دائویی،
- و هنرمندان رزمی
در سراسر چین توسعه یافت.
در دوران مینگ و چینگ رسالهها و کتابهای تخصصی متعددی درباره چیگونگ نوشته شد که روشها و نظریههای آن را بهصورت نظاممند شرح میدادند.
از مهمترین آنها میتوان به دائوزانگ (道藏) یا مجموعه متون مقدس دائویی اشاره کرد که شامل بیش از ۱۵۰۰ متن درباره پرورش سلامت و مراقبه است.
تاریخچه تایچی
بهطور گسترده پذیرفته شده است که تایچی در قرن هفدهم میلادی و در روستای چِن در استان هِنان شکل گرفت.
در اوایل دهه ۱۶۰۰ میلادی، چِن وانگتینگ (陳王廷) هنر رزمیای را بنیان نهاد که تایجیچوان نام گرفت و اصول درونی چیگونگ را با فنون مبارزه ترکیب میکرد.
با این حال، بسیاری از حرکات این فرم را میتوان به دوران حضور او در معبد شائولین نسبت داد؛ جایی که از حدود ۵۵۰ میلادی فرمهای آهستهای همچون مشت واجرا (Vajra Fist) ــ که امروزه از میان رفته است ــ آموزش داده میشد.
همچنین در فرم سبک چِن، ارجاعات فراوانی به تصاویر و اصطلاحات بودایی دیده میشود.
بر اساس تاریخ خاندان چِن، وانگتینگ تجربه نظامی خود را با نظریههای:
- مریدینها،
- دائویین (Daoyin / نوعی چیگونگ یا نِیگونگ)
و نیز آموزههای استاد خود، فرمانده مشهور چی جیگوانگ (戚繼光) درآمیخت.
اثر کامل او شامل:
- پنج فرم کوتاه،
- یک فرم لانگفیست ۱۰۸ حرکتی،
- و یک فرم کانن فِیست (Cannon Fist)
بود.
همچنین ابداع نخستین تمرینهای توییشو (Pushing Hands) نیز به او نسبت داده میشود.
عدد ۱۰۸ نیز نشانهای از ریشههای بودایی تایچی تلقی میشود؛ زیرا این عدد در آیین بودا به ۱۰۸ آلودگی یا دلبستگی ذهن اشاره دارد و بسیاری از معابد بودایی دارای ۱۰۸ پله ورودی هستند.
دوره میان تأسیس معبد شائولین در حدود ۵۰۰ میلادی تا قرن نوزدهم، از نظر اسناد تاریخی چندان روشن نیست و دیدگاههای متفاوتی درباره شکلگیری تایجیچوان وجود دارد.
احتمالاً در استان هنان، گونههای مختلفی از فرمهای بلند تایچی شکل گرفتند که آن زمان با نام چانگچوان (Chang Quan / مشت بلند) شناخته میشدند؛ نامی که بهصورت استعاری به رود زرد اشاره داشت.
در حدود ۸۰۰ میلادی، بودیسم ممنوع اعلام شد و بسیاری از تمرینکنندگان به مراکز مذهبی دائویی پناه بردند.
در طول تاریخ چین، بارها آیین بومی دائوئیسم بر بودیسمِ «وارداتی» ترجیح داده شد و همین امر موجب تأثیر متقابل و درهمآمیزی سنتهای دائویی و بودایی گردید.
افسانههای قدیمیتر نیز از جاودانهای دائویی به نام ژانگ سانفِنگ (張三峰) سخن میگویند که پس از مشاهده نبرد میان یک مار و یک درنا، تایجیچوان را ابداع کرد.
در قرن نوزدهم، یانگ لوچان (楊露禪) (۱۷۹۹–۱۸۷۲) تایچی را عمومی کرد و سبک یانگ را بنیان نهاد؛ سبکی که بر حرکات نرم و روان مناسب سلامت تأکید داشت.
با این حال، شاگردان «درونی» همچنان کاربردهای رزمی حرکات را بهصورت محرمانه آموزش میدیدند.
نسلهای بعد نیز سبکهای دیگری مانند:
- وو،
- سان،
- و هائو
را پدید آوردند که هر یک ویژگیها و توالیهای خاص خود را دارند.
تمرین و فلسفه
هر تمرینی که به هماهنگی ذهن و بدن بپردازد، میتواند نوعی چیگونگ محسوب شود؛ خواه مراقبه نشسته باشد، خواه حرکتی آهسته از کونگفو یا توالیای از حرکات تایچی.
هدف تمرینکنندگان آن است که در هماهنگی با طبیعت زندگی کنند و روحی آرام اما سرزنده را حفظ نمایند تا فرآیند سالمندی را با وقار و سلامت طی کنند.
تمرین چیگونگ
- تمرینهای چیگونگ به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: پویا (حرکتی) و ایستا (ایستاده یا نشسته).
- این تمرینها معمولاً شامل حرکات ملایم، وضعیتهای بدنی، تمرینهای تنفسی و تمرکز ذهن هستند.
- هدف آنها تقویت جریان چی، بهبود سلامت جسم، کاهش استرس و افزایش شفافیت ذهن است.
- بسیاری از فرمهای چیگونگ برای فواید درمانی خاص طراحی شدهاند و میتوان آنها را متناسب با نیازهای ویژه افراد تنظیم کرد.
تمرین تایچی
- تایچی از مجموعهای از فرمها یا توالیهای از پیش طراحیشده تشکیل شده است که معمولاً با حرکات آهسته و آگاهانه اجرا میشوند.
- هر فرم شامل انتقالهای نرم میان حرکات است و بر تعادل، هماهنگی و کنترل تأکید دارد.
- این تمرین، تکنیکهای رزمی را با اصول چیگونگ ترکیب میکند و بر آرامش، ذهنآگاهی و پرورش انرژی درونی متمرکز است.
- تایچی اغلب بهعنوان نوعی مراقبه در حرکت تمرین میشود و موجب ارتقای آمادگی جسمانی، تعادل و آرامش ذهن میشود.
فواید سلامتی
امروزه هر دو شیوه بهطور جدی توسط جامعه پزشکی مورد مطالعه قرار گرفتهاند و به دلیل آثار سودمند خود شناخته میشوند. از جمله:
- افزایش انعطافپذیری و تعادل
- بهبود سلامت قلب و عروق
- کاهش استرس و اضطراب
- بهبود کیفیت خواب
- افزایش سطح انرژی
- تقویت نگرش مثبت ذهنی
- افزایش سطح آگاهی و هشیاری
جایگاه فرهنگی و محبوبیت
چیگونگ در سراسر چین و بسیاری از کشورهای جهان، بهویژه در محیطهای اجتماعی، پارکها و کارگاههای سلامت، بهطور گسترده تمرین میشود.
تایچی نیز بهویژه در کشورهای غربی بهعنوان ورزشی کمفشار برای سالمندی سالم محبوبیت فراوان یافته است؛ محبوبیتی که تا حد زیادی به دسترسپذیری و فواید سلامت آن مربوط میشود.
هر دو هنر امروزه در جریانهای نوین سلامت و سبک زندگی جایگاه مهمی یافتهاند و اغلب با دیگر رویکردهای کلنگر سلامت تلفیق میشوند.
آمارهای دهه گذشته نشان میدهد که نسل جوان نیز این هنرها را در سنین پایینتر کشف میکند و غالباً در جستوجوی شیوهای معنادارتر از ورزش و نیز جامعهای انسانی و همدل پیرامون آن است.
پیوستن به یک کلاس چیگونگ یا تایچی فرصتی ارزشمند برای آشنایی با افرادی از پیشینههای گوناگون فراهم میکند و اغلب زمینهساز گفتوگوهایی الهامبخش درباره انرژی حیات، روح و معنای زندگی میشود.
جمعبندی
در مجموع، اگرچه چیگونگ و تایچی هر دو بر بنیان فلسفه سنتی چین و مفهوم چی (Qi) استوارند، اما از نظر روند تاریخی، تمرکز و شیوه تمرین با یکدیگر تفاوت دارند.
چیگونگ اصطلاحی فراگیر برای مجموعه گستردهای از روشهای پرورش انرژی است، در حالی که تایچی هنر رزمی مشخصی است که اصول چیگونگ را در قالب حرکات خود به کار میگیرد.
هر دو هنر همچنان در حال تکامل هستند و در جهان پرشتاب و مملو از محرکهای امروز، نهتنها به دلیل فواید جسمانی، بلکه به سبب بینشهای فلسفی و ظرفیت عمیقشان برای پرورش انسان، ارزشی بیش از هر زمان دیگری یافتهاند.
ترجمه: آریانمهر